مطالعه روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار عطّار نیشابوری

قسمتی از متن پایان نامه :

 

ـ عطّار و احاديث موضوع

واقعيت آن می باشد كه حديث با قرآن تفاوت اساسي دارد. هر چند كه، محدّثان در انتخاب و گزينش احاديث، شرايط و ضوابط علمي و دقيق را رعايت كرده و در اين راه کوشش بي­وقفه­اي انجام داده‌اند، امّا باز برخي احاديث از نظر علم امروز قابل قبول نيستند و بر طبق اصول شريعت، «احاديث را همواره بايد به علم و عقل عرضه كرد و در موارد لازم هر گونه اصالتي را از مطالب غير واقع باز گرفت.»[1]

در فصل دوم تصریح گردید که احاديث يکي از منابع و مراجع اصلي متون صوفيه در ادب فارسي می باشد و مي‌‌دانيم که تفسيرها و برداشت‌‌ها از احاديث و قرآن از طرف مفسّران متفاوت بوده و به تبع آن، شاعران بزرگ ـ که خود اغلب عالمان ديني هم بودند؛ به خصوص بزرگان عرفان و تصوّف تعبيرها و تفسيرهاي دگرگونه‌اي از احاديث و قرآن داشته‌‌اند؛ که از يک طرف اغلب حديث‌‌شناس نبوده و به صحت و سقم احاديث توجه نکرده و از طرف ديگر هر کسي به اندازه‌‌ي فهم خويش برداشت‌‌هاي متفاوت از قرآن و حديث داشته و بيشتر آموزه‌‌هاي حکمي، اخلاقي و عرفاني خود را از روايات مختلف، انتقال داده‌‌اند. در اين راستا، حتي متکلّمين بزرگي هم زیرا غزّالي از اين آفت، در امان نبوده می باشد. «بر اثر اين توجه تأويلي، آنان متناسب با مذاق و مشرب خويش به نقل پاره‌‌اي از احاديث، قطع نظر از صحّت و سقم و قوّت و ضعف آنها، اهتمام افرون‌‌تري نشان داده‌‌اند و يا به فهم تازه‌‌اي از معنا و مدلول احاديث نائل آمده‌‌اند. اين که اين فهم تازه تا چه حد مي‌‌تواند با معناي واقعي حديث و مقصود شارع منطبق باشد سخن ديگري می باشد و جاي بحث و گفتگوي دراز دامني دارد، امّا آن چیز که هست صوفيه فهم خود را کاشف از معناي حقيقي احاديث تلقي مي‌‌کردند و استنباط‌‌هاي ديگر را به دليل توقف در ظاهر ناتوان از کشف حقيقت مي‌‌دانستند.»[2]

در اينکه يکي از تأثيرگذارترين شخصيّت‌هاي علمي بر عطّار، غزّالي و آثارش می باشد، ترديدي نيست و از طرف ديگر، امام محمّد غزّالي در آثار بزرگ خويش زیرا احياء علوم‌الدّين و کيمياي سعادت، از احاديث زيادي بدون در نظر داشتن سند يا ضعف و صحت آن‌‌ها، بهره گیری کرده و خود گفته می باشد:

«بضاعتي في الحديث مزجاة؛ و احاديث ضعيف، منکر و موضوع را به کثرت نقل مي‌‌کند.»[3]

بنابراين آثار غزّالي به عنوان مرجع آثار عطّار، تأثير فراوان بر آن‌‌ها داشته و احاديث موضوع و ضعيف يکي از آن تأثيرات بوده و در آثار عطّار تکرار آن مجعولات مشاهد مي‌‌گردد.

گفتيم احاديثي در متون صوفيه مقبوليت يافته و در آثارشان منعکس می باشد که اغلب اصالت ندارند واز مجعولات هستند و عطّار هم از اين قاعده مستثني نيست. حال اگر بطلان حديثي ثابت گردد، ديگر نيازي به تأويل آن نيست، تأويل و تفسير جايگاهي آن ندارد.

عطّار به مانند عرفاي سلف خويش به شيوه‌‌هاي گوناگون ادبي زیرا اقتباس، تضمين، تلميح و… احاديث موضوع (جعلي) و ضعيف را در آثار خويش منعکس کرده می باشد. در اين‌جا به نمونه‌‌هاي از اين‌گونه بازتاب‌‌ها تصریح مي‌کنيم:

 

ـ احاديث موضوع(جعلي) و ضعيف و بازتاب آن‌‌ها در آثار عطّار نيشابوري

1- كُنتُ كنزاً لا أعرفُ، فأحَببتُ أنْ أعرَفْ، فَخَلَقْتُ خَلْقَاً، فَعَرِفتَهُمْ بي فَعَرِفوني

عطّار در بسياري از آثار خود متأثر از روايت مذکور می باشد. در مصيبت‌نامه[4] از زبان سالک فکرت، خطاب به آدمي مي‌‌گويد:

از تو گردید اي، اهل گنج و مرد کار   گنج مخفي و حقيقت عیان

به نظر بسياري از حديث‌پژوهان، حديث مذکور، مجعول و از معروف‌‌ترين احاديثِ قدسيه موضوعه می باشد: به لفظ ديگر، کنتُ کنزاً مَخفّياً فَاَرَدتُ اَن اُعرَف بوده می باشد،[5] ولي ابن تيميّه گفته ضعيف می باشد سند درستي ندارد. ديگر علماي حديث نيز در اصالت آن ترديد کرده‌‌اند.[6]

عجلوني مي‌‌نويسد: «قال ابن تيمية ليس من كلام النبي صلى الله عليه وسلم ولا يعرف له سند صحيح ولا ضعيف. و تبعه الزركشي والحافظ ابن حجر في اللآلئ والسيوطي وغيرهم. و قال القاري لكن معناه صحيح مستفاد من قوله تعالى (وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون)… وهو واقع كثيرا في كلام الصوفية، واعتمدوه وبنوا عليه أصولا لهم.»[7]

 

2ـ عليکم بدين العجايز

عليکم بدين العجايز خبر موضوعه می باشد.[8]

بسي بشناس و زیرا من گرد عاجز   علي الحق اين بود دين عجايز

اسرارنامه، ص 120

[1] عهدين، قرآن و علم، ص11

[2] فرهنگ مأثورات عرفاني، ص12

[3] سیر تاریخی تدوین حدیث، ص 118

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

[4] مقاله 28، ص 348

[5] احادیث و قصص مثنوی، ص120

[6] تعلیقات اسرارنامه، ص395

[7] کشف‌الخفاء، 2/132

[8] احیاء‌العلوم، ج 3/57، احادیث قصص مثنوی ص603

سوالات یا اهداف این پایان نامه :

جهت بازشناسي و استخراج تأثيرات اسرائيليات و روايات مجعول، به کليه‌‌ي آثار عطّار توجه گردید تا تحقيق از جامعيت برخوردار بوده و در نهايت به نتيجه‌‌گيري متقن و برآوردي جامع و مانع دست يافته گردد.

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت ورد)

 پایان نامه مطالعه روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار عطّار نیشابوری

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت PDF)

 پایان نامه مطالعه روایات مجعول و اسرائیلیات در آثار عطّار نیشابوری

از لینک پایین صفحه ، خرید و دانلود آنی فایل متن کامل با فرمت ورد می توانید به لینک پایین صفحه مراجعه نمایید: