مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌های عطاربر اساس کتاب نیشابوری

قسمتی از متن پایان نامه :

 

عقلاي مجانين نيز، با خارج كردن زبان از حال تعادل و بهره گیری از رمز، طنز، پارادوكس مبارزه‌اي در ساحتِ زبان با طبقه‌ي حاكم ترتيب دادند و زبان را از حلقه‌ي علماء و تحصيل‌كردگان آن دوران به ميان مردم كشاندند.

به ويژه در انتقادهاي سياسي اجتماعي مجانين، “طنز” و گاه “هجو” بسيار ديده مي‌گردد، زيرا هجو و طنز به اين اعتبار مبشر آزادسازي ضمير بشر‌ از صورت‌هاي قالبي كليشه‌اي زبان و تفكّر می باشد و آدمي را از اجبارهاي خلاف فطرتش آزاد مي‌كند. اجبارهايي كه در اصل براي جهت بخشيدن به «مفهوم غالب جهان» به وجود آمده می باشد (همان،141). نمود اين تقدّس‌زدايي و شكستن بت‌هاي ذهني را ما، در داستان‌هاي ديوانگان به وضوح نظاره مي‌كنيم و از رايج‌ترين نمونه‌هاي آن، مي‌توان به اين موارد تصریح كرد: حرام شمردن مال ارباب قدرت، عاجز شمردن قدرتمندان،  عدم رعايت رسوم درباري و تحقير آنان، گوشزد كردن عاقبت سوء حاكمان.

يك روز از طرف شهرياری شادكام به بهلول غذا داده مي‌گردد، بهلول نيز همه‌ي غذا را جلو سگان مي‌اندازد، زیرا با ملامت و تعجب اطرافيان روبرو مي‌گردد، بديشان مي‌گويد خموش باشيد، زیرا اگر سگان بفهمند که غذاي شاه را به آنها دادم، هیچگاه، حتي با تهديد هم سر به سوي آن نمي‌برند:

گفت بهلولش: خمش اي جمله پوست   گر بدانند سگان كاين آنِ اوست
ســــــر به سوي او نبردندي به سنگ   یعلم الله گر بخوردندي ز نــنگ
                    (عطار،1386: 211)

در داستان ديگر، دیوانه‌ای براي فرار از آزار كودكان به قصر عمیدی [امیر] پناه مي‌برد و امیر را مي‌بيند که بر تخت نشسته و خدمتكارانش وی را باد می‌زنند و پشه را از وي دور مي‌كنند؛ در همين هنگام، عميد فرياد مي‌زند كه چه كسي تو را اينجا راه داد؟ ديوانه در پاسخ مي‌گويد از آزار كودكان در پناه تو آمدم؛ امّا متوجه شدم تو صد برابر، از من عاجزتري، زیرا کسی زیرا تو، كه به چند كس محتاج می باشد تا پشه را از وي دور كنند، چگونه مي‌تواند مرا در پناه خود گیرد؟

آمدم كز كودكان بازم خــــري   خود تو، صدباره، ز من عاجزتري
زیرا ترا در پيش بايد چند كس
شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     
 

تاز رويت باز مي‌راند مـگـــــس كودكان را زیرا ز من داري تو باز

 

سرنگوني تو، بحق، نه ســــرفراز تو نه‌‌اي ميري، اسيري دايـــــمي

 

زآنکه محكومي، بحق، نه حاكمي

(همان:326)

برای دانلود فایل ورد متن کامل اینجا کلیک کنید

 

2-10-2-2- عقلای مجانین و شیعه

مي‌دانيم كه در حيات سياسي– فرهنگي اسلام همواره دو جريان عمده‌ي اهل سنت و شيعيان – كه هركدام در درون خود به نحله‌های متعدد تقسيم مي‌شدند – با يكديگر رقابت داشتند. درحاليكه بيشتر اوقات غلبه با اهل سنت بوده، گاه گاه شيعيان نيز كاميابي‌هايي در اين نزاع تاريخي به دست آوردند. به هرحال در تاريخ اسلام؛ به ويژه دوران خلافت امويان و عباسيان، همواره شيعه عمده‌ترين و مهم‌ترين جريان مخالف و رقيب سياسي(اپوزوسيون) محسوب مي‌شدند. طبيعي می باشد كه در بیشتر دوره‌هاي تاريخي – مگر هنگام انتقال قدرت يا دوران فترت خلافت – عرصه براي تبيلغ آشكارا و ترويج آراي مخالفان – به ويژه شيعيان – تنگ بوده. امّا اين قاعده‌ي كلي تنها، يك استثناء داشت: عقلای مجانین. دیوانگان چونان دريچه‌اي براي زندان مخالفان بودند که آزادی و مجالی برای ابراز عقیده‌ی مخالف در اختیار داشتند. براي دستيابي به اين آزادي و رهایی از کیفرهای عرفي و شرعي بود كه در بین عقلای مجانین با افرادي مواجه می‌شویم كه آگاهانه و خودخواسته خود را به جنون مي‌زدند(يا به اصطلاح تجانن مي‌كردند) و یا به بهانه‌ي جنون، از قبول مسوولیت‌ها و شغل‌هاي حكومتي سرباز مي‌زدند و در سلک عقلاء المجانین می‌آمدند.(نیشابوری،1366: 56)

شواهدي نيز در دست می باشد كه شيعيان نيز از اين امتياز ديوانگان براي ترويج آراي خود و زيرسؤال بردن مشروعيت طبقه‌ی حاكم بهره مي بردند. همچنین عقلاي مجانين كه بيشتر از طبقات فرودست و محروم جامعه بودند، تحقّق آرزوهاي سياسي – اجتماعي خود را در اين مبارزه شيعيان مي‌ديدند. بدين جهت، ارتباطي دوسويه بین بعضي از مجانين و شيعيان پديد آمد. از اين‌روست كه در ميان عقلاي مجانين، ديوانگان زيادي هستند كه اگر نتوان گفت كه قطعاً شيعه بودند؛ لااقل بر اساس قراينی مي‌توان دانست كه دلبستگی‌هایی به عقايد و آرمان شيعه داشتند؛ این در حالی می باشد که در مورد شيعه بودن بعضي از مجانين معروف مانند بهلول – شاخص‌ترين چهره‌ي عقلاي مجانين – مثل اینکهً شكي وجود ندارد. عطار نيشابوري نيز كه در ميان شاعران فارسی‌زبان، بيشترين توجه را به حكايات مجانين داشته –آنگونه كه  استاد شفيعي كدكني در مقدمه‌ي منطق‌الطير ذكر مي‌كند – تمايلاتي شيعي داشته.(عطار، 1384: 62) در اين‌باره مرحوم زرين‌كوب گفته می باشد «مع هذا درين موارد نيز، مثل ساير موارد مشابه، مدعيان جذبه و جنون و كساني كه در واقع “تجنن” مي‌كرده‌اند، به اين بهانه فرصت اظهار بعضي اقوال را كه در حال عادي در جامعه‌ی سختگير اهل سنت دم زدن از آنها مجاز محسوب نمي‌گردید به دست مي‌آورده‌اند؛ چنانکه بعضي از بني ساسان – طبقه‌ي گدايان حرفه‌اي – هم گاه گاه با اظهار احوال شبيه اين شوريدگان و به بهانه‌ي آنکه تحت‌تأثير وساوس اهل جنون واقع شده‌اند و بدانچه مي‌گويند و مي‌كنند مأخوذ نتوانند بود، در جامعه‌ي اهل سنت اقوالي را كه طبقات شيعه به علت محدوديت‌هاي عصر و محيط جرأت اظهار آن را نداشته‌اند بر زبان مي‌آورده‌اند و چنانکه ثعالبی نقل مي‌كند، بدينوسيله از شيعه پول درمي‌آورده‌اند، در واقع سخن از زبان شيعه مي‌گفته‌اند و با دريافت پول عقايد و دعاوي آنها را به آن وسيله نشر و تبليغ مي‌كرده‌اند. بعضي از اين مجانين نيز به همين سبب از قديم به تشيّع – كه به هرحال يك جريان اجتماعي و مذهبي مخالف با جريان عادي احوال جامعه‌ي سني بوده می باشد – منسوب مي‌شده‌اند؛ هرچند در باب بهلول و عُليان، قراين نشان مي‌دهد كه آنها به احتمال قوي مذهب شيعه داشته‌اند (زرین کوب1،1387: 40)

سوالات یا اهداف این پایان نامه :

 

الف) آشنایی با شرایط اجتماعی و افکار و گفتارِ عقلای مجانین

ب) کاوش در مورد تأثیر سیاسی- اجتماعی عقلای مجانین در جامعه

ج) پژوهش در مورد ارتباط‌ی عقلای مجانین و نهضت تصوف

د) تحلیل ارتباط‌ی ذهن و زبان عقلای مجانین بر اساس مدل ” برخورد جهان‌های موازی”

ه) مطالعه عناصر زبانی همچون: شطح، طنز و پارادوکس در حکایات عقلای مجانین

و) مطالعه و طبقه بندی حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌های عطار

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت ورد)

 پایان نامه مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌ های عطار بر اساس کتاب نیشابوری

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت PDF)

 پایان نامه مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌ های عطار بر اساس کتاب نیشابوری

از لینک پایین صفحه ، خرید و دانلود آنی فایل متن کامل با فرمت ورد می توانید به لینک پایین صفحه مراجعه نمایید: