گفتار ششم : تعهدات طرفین در اسناد الکترونیکی ارسال شده بصورت صحیح

در مکاتبات اداری و همچنین ارسال از طریق پست ، متن نامه به امضاء شخص رسیده و گاه ممهور نیز می باشد و گیرنده از اینکه این نامه توسط شخص فرستنده ارسال شده است اطمینان حاصل نموده و مکاتباتی اینچنین دارای شماره ثبت و سابقه هستند و به راحتی قابل استعلام می باشند، اما در ارسال داده پیام چگونه مخاطب می تواند اطمینان حاصل نماید که داده پیام مربوطه توسط فرستنده ارسال شده و مطابق آن عمل نماید؟ کما اینکه ممکن است شخصی ثالثی اقدام به این امر نموده باشد، همچنین زمان ارسال نیز می تواند در ایجاد آثار و تعهدات طرفین نقش مهمی را ایفاء نماید.

” داده پیامی که بر اساس یکی از شروط زیر ارسال می شود مخاطب حق دارد آن را ارسال شده محسوب کرده و مطابق چنین فرضی(ارسال شده ) عمل نماید.

الف- قبلا به وسیله اصل ساز روشی معرفی و یا توافق شده باشد که معلوم کند آیا داده پیام همان است که اصل ساز ارسال کرده است.

ب- داده پیام دریافت شده توسط مخاطب از اقدامات شخصی ناشی شده که رابطه اش با اصل ساز یا نمایندگان وی باعث شده تا شخص مذکور به روش مورد استفاده داده اصل ساز دسترسی یافته و داده پیام را به مثابه داده پیام خود بشناسد.”[1]

همانطور که در بحث ماده 18 بیان شده اثبات تمامی این موارد به روابط فی مابین طرفین معطوف می شود، در بند الف بیان شده است توسط اصل ساز روشی معرفی شده باشد و یا توافقی صورت گرفته باشد که مبین این امر مذاکرات حضوری و توافقات اولیه می باشد، در معاملات و تبادلات تجاری بزرگ معمولا یک سری مذاکرات مقدماتی در ابتدای امر صورت می گیرد، این مذاکرات معمولا به صورت حضوری می باشد که در آن می توانند به روش مکاتبه از طریق پست الکترونیک توافق نمود، البته می توان از طریق مکاتبه الکترونیکی نیز این توافق را حاصل نمود اما در صورت بروز اختلاف، اثبات این امر در خصوص مکاتبات مقدماتی نیز مطرح است، معمولا در معاملات بسیار گسترده از جمله معاملات نفتی، پروژه های صنعتی و نظامی تمایل طرفین در ابتدای امر به مذاکرات حضوری است، در برخی موارد در داوری های بین المللی نیز توافق می شود که ابلاغها از طریق پست الکترونیک صورت پذیرد. البته در ماده معرفی توسط اصل ساز نیز معرفی شده باشد، در صورتی که طرفین توافق خاصی انجام نداده باشند معرفی روش خاص توسط اصل ساز ( فرستنده ) نیز کفایت خواهد نمود.

در بند ب صرحتا بیان شده است که داده پیام از اقدامات شخصی مخاطب با فرستنده یا نمایندگان آنها صورت پذیرفته باشد، به این معنی که باید بین طرفین داد و ستدی اعم از تجاری یا اداری،روابط دوستانه و یا هر رابطه دیگری وجود داشته باشد ، مخاطب می بایست در خصوص ارتباط با فرستنده یا نمایندگان وی به روش مورد نظر او داده پیام را دریافت نموده باشد و در این روابط مشخص شود که به چه طریق و از چه داده پیامی مکاتبات صورت پذیرد و در صورت ایجاد اختلاف و رجوع به محاکم اثبات این موارد ضرورت دارد و قاضی می بایست به این یقین برسد که طرفین با توافق یکدیگر داده پیامی را جهت مکاتبات تعیین نموده اند، البته ممکن است این توافقات کتبی نباشد و شفاهی صورت گرفته باشد که می تواند از شهادت سایر افراد حاضر در جلسه جهت اثبات این امراستفاده نمود، البته شهادت شهود نیز باید کاملا مشخص نماید که طرفین به ارسال از این روش و با داده پیام مشخصی توافق نموده اند.[2]

گفتار هفتم : تعهدات طرفین در اسناد الکترونیکی ارسال شده بصورت اشتباه

در سیستمهای اداری ، مکاتبات به دستور شخص فرستنده صورت می پذیرد، این شخص اعم از مدیر، معاون، جانشین و یا هر شخص دیگری است که دارای مسئولیت و حق امضاء می باشد و بدون دستور شخص فرستنده نمی توان نامه ای را از سوی او تنظیم و ارسال نمود زیرا می بایست به امضاء شخص برسد و بطور معمول  قبل  از امضاء آنرا مطالعه و از محتوای آن مطلع می شود، هنگامیکه مهر امضاء شخص در دبیرخانه موجود باشد نیز نمی توان بدون اطلاع او از طرفش نامه ای ارسال نمود چون نسخه اصلی نامه که ارسال می شود حتما بایستی توسط ارسال کننده امضاء شود و نمی توان از مهر امضاء او استفاده نمود، اما در ارسال داده پیام به عنوان مثال از طرف یک شخص حقوقی ،دستور ارسال یک داده پیام از سوی مدیر مربوطه صادر می شود و متن  نیز به تایید او می رسد اما معمولا ارسال توسط مدیر دفتر یا دبیرخانه و یا شخص معینی که دسترسی به پست الکترونیک شرکت را دارد صورت می پذیرد و ممکن است از امضاء الکترونیکی نیز استفاده شود که شرایط آن ذکر خواهد شد، شخص مسئول ارسال، ممکن است که بدون اطلاع و هماهنگی فرستنده متنی را به نام او ارسال نماید که این داده پیام معتبر نمی باشد، بهترین روش تشخیص این امر پیش نویسی است که توسط  فرستنده به مسئول ارسال داده می شود، معمولا در پیش نویسها شخص بصورت دستنویس یا تایپ شده آنرا تنظیم و امضاء نموده و جهت ارسال می فرستد که این پیش نویس دلیل بر این امر است که آیا فرستنده دستور ارسال آنرا داده است یا خیر و همچنین متن مورد نظر برای ارسال مشخص است و نمی توان در آن دخل و تصرف کرد. در برخی موارد نیز به دلیل اینکه آدرس پستهای الکترونیک مشابه و یا از حروف متعدد و اختصاری و گاه درهم و بی معنی تشکیل شده امکان ارسال اشتباه آن نیز وجود دارد که این امر به دقت مسئول ارسال بستگی دارد، در صورت مشخص شدن ارسال اشتباه، داده پیام معتبر نمی باشد. همچنین ممکن است مسئول ارسال در انتهای متن بجای نام فرستنده نام شخص دیگری را به اشتباه ذکر کند، در هر حال در صورت اثبات اشتباه در هر مرحله از داده پیام، آن داده پیام از درجه اعتبار ساقط می باشد . در اینصورت تعهداتی که برای طرفین یک سند الکترونیکی  بیان شده است معتبر نبوده و مسئولیتی متوجه آنها نخواهد بود.

” ماده 19 این قانون شامل مواردی نیست که پیام از اصل ساز صادر نشده باشد و یا به طور اشتباه صادر شده باشد.”[3]

همانگونه که در مبحث قبل ذکر شد در ماده در صورت وجود دو شرط مبنی بر اینکه اگر روشی بین طرفین برای ارسال داده پیام صورت توافق شده  باشد و یا ناشی از رابطه شخصی بین طرفین باشد، داده پیام ارسال شده محسوب می شود ، در صورتیکه داده پیام ازسوی فرستنده ارسال نشده باشد و یا به اشتباه ارسال شده باشد در حکم داده پیام ارسال شده نمی باشد و فاقد اعتباراست. در نتیجه تعهداتی که می تواند از سند مزبور به طرفین بار شود ، متوجه آنها نخواهد بود [4]

گفتار هشتم : اصل استقلال اسناد الکترونیکی در تعهدات طرفین

در مکاتبات ، متن کاملا مشخص و محتوای آن برای گیرنده دارای مفهوم می باشد،  گیرنده هنگامیکه متن را مطالعه می کند باید از محتوای آن به یک مفهوم و نتیجه ای برسد، در این راستا در صورت نیاز  فرستنده در متن ذکر می کند که متن به کدام موضوع مرتبط است و یا مربوط به کدام شخص و یا کدام قرارداد است و همچنین ممکن است معطوف و یا پیرو نامه دیگری باشد، در صورت عدم ذکر این موارد گیرنده ممکن است به مفهوم اصلی متن پی نبرده و دچار سردرگمی شود و در کارش وقفه ایجاد شود و یا در انجام آن دچار اشتباه شود، در ارسال داده پیام نیز همین حالت متصور است. در نتیجه برای خود تعهداتی  ایجاد نماید یا تعهدات قبلی خود را از خود ساقط یا ناتمام گذارد.

“هر داده پیام یک داده پیام مجزا و مستقل محسوب می گردد، مگر آنکه معلوم باشد که آن داده پیام نسخه مجددی از داده پیام اولیه است.”[5]

نکاتی در ماده فوق می بایست مورد توجه قرار گیرد، اول اینکه مجزا و مستقل بودن در معنی کلمه این است که یک داده پیام به خودی خود دارای مفهوم کامل و تام  باشد و گیرنده با دریافت آن به قصد فرستنده کاملا واقف می شود، از کلمات مجزا و مستقل این معنی استنباط می شود که داده پیام به  داده پیام دیگری وابسته و مرتبط نمی باشد و به عبارت دیگر معطوف یا پیرو داده پیام دیگری نمی باشد، معمولا ممکن است در مکاتبات طرفین پیرو نامه ارسال شده قبلی ، نامه ای ارسال می کنند و در آن به شماره نامه قبلی اشاره می کنند و یا در پاسخ به نامه طرف مقابل، عطف به نامه دریافتی  نامه ای تنظیم می نمایند که در آن به نامه دریافتی اشاره شده است، در ادامه ماده بیان شده است”مگر معلوم باشد” این عبارت حاکی از آنست که در خود داده پیام باید این امر مشخص و معلوم باشد و نه اینکه در آینده این امر برای گیرنده مشخص شود، مشخص بودن این موضوع در نامه ارسالی بدین دلیل است که شخص گیرنده بتواند متن نامه دریافتی را درک و برابر آن اقدام نماید، در غیر اینصورت نامه ای که بدون مفهوم برای گیرنده باشد بلا استفاده خواهد بود لذا تاکید بر مشخص بودن این امر شده است، در انتهای ماده نیز ذکر این مورد که “داده پیام نسخه مجددی از داده پیام اولیه باشد” قطعا منظور قانونگذار از ذکر این عبارت این نیست که داده پیام اولیه مجددا ارسال شود و یا با تغییراتی این امر صورت پذیرد، ارسال نسخه مجدد  داده پیام اولیه بی معنی است، منظور قانونگذار را می توان چنین تفسیر نمود که در متن داده پیام در صورتی که داده پیام به داده پیام دیگری مربوط می باشد و یا در جواب داده پیامی ارسال شده باشد،این امر در خود داده پیام مشخص گردد تا فرستنده به این امر مطلع شود.

دریافت داده پیام ممکن است تعهداتی را برای مخاطب آن ایجاد نماید، در برخی موارد این تعهدات بایستی در مدت زمان مشخصی انجام پذیرند که در صورت ابهام یا اجمال در متن گیرنده ممکن است مطالب ارسالی را به درستی درک نکرده و النهایه موجب ایفاء تعهد به صورت اشتباه و یا عدم ایفاء آن گردد که در هر دو صورت مسئولیت را متوجه گیرنده می نماید.[6]

[1] – ماده 19 قانون تجارت الکترونیکی

[2] – سلسله مقالات حقوقی در نقد و بررسی قانون تجارت الکترونیکی، قابل مشاهده به صورت آنلاین در سایت : http://itnewsway.ir/Files/Doc/2204.pdf

[3] – ماده 20 قانون تجارت الکترونیکی

[4] – سلسله مقالات حقوقی در نقد و بررسی قانون تجارت الکترونیکی، قابل مشاهده به صورت آنلاین در سایت : http://itnewsway.ir/Files/Doc/2228.pdf

[5] – ماده 21 قانون تجارت الکترونیکی

[6] – سلسله مقالات حقوقی در نقد و بررسی قانون تجارت الکترونیکی، قابل مشاهده به صورت آنلاین در سایت : http://itnewsway.ir/Files/Doc/2243.pdf

صفحه دانلود  پایان نامه : بررسی ماهیت سند الکترونیکی و تعهدات ناشی از آن