مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی

قسمتی از متن پایان نامه :

 

اما مفهوم عمیق مطرح در این آیه نمایانگر نوعی درنوردیدن زمان با اتکا به و اتکای به تأویل می باشد. نوعی پیش‌نگری، آینده‌نگری، سیر در زمان و به تعبیری ابزاری برای درک آینده و نظری به آن. بشر می‌تواند و بایستی با کوتاه کردن مسیر خویش بر بستر زمان، فاصلۀ زمانی خود با حقیقت را کاهش دهد. به‌ویژه اگر حقیقت تدریجی‌الوصول باشد ضمن اینکه تفسیر آینده خود تسریع و تصحیح حرکت تکاملی بشر می باشد. آیه، بیانگر آن می باشد که بعضی حقایق کتاب را نمی‌فهمند مگر آنکه، آن چیز که را به آنان گفته بودیم محقق نزد خود ببینند – و این زمان بعد خواهد آمد – پس تأویل ریشه در آینده نیز دارد. نمی‌بایست و نباید تأویل را رجعت به گذشته گرفت، تأویل بازشناسی آینده نیز هست. تأویل، یک مفهوم یکسویه و تک‌بعدی نیست که شما را تنها به مفاهیمی که از مرز آن‌ها گذشته‌اید آگاه سازد، بلکه با همان نگاه راسخ ثابت به شما قدرت شکافتن حجب زمانی را نیز می‌دهد. تأویل در این قلمرو، مفهوم تدریج را در علم حصولی خواهد شکست.

نکتۀ ظریفی در اینجا مطرح می باشد که اگر تأویل فقط در قاموس علم – و نه فعل – تعریف گردد علم آنگاه حاصل می گردد که به امر واقع و وجود یافته‌ای تعلق گیرد، امری که در گذشته یا حال واقع شده و با تأویل، نسبت به آن، علم و اشراف حاصل می گردد. اما اگر تأویل را علم به فعل هم بدانیم این به نوعی می‌تواند شامل علم به افعال و مفاهیم ممکن الوجودی که در آینده صورت واقع به خود می‌گیرند نیز باشد. فلذا آن چیز که در ذکر نکات این آیه گفتیم احتمالاً بیانگر همین مفهوم ظریف و لطیف می باشد که تأویل تنها رجعت به اصل و ریشه امور واقع نیست، بلکه آدمی را عالم به امور بعد نیز می کند.[1]

در این بین آیۀ 7 سورۀ آل عمران که واژۀ تأویل دو بار در آن به کار رفته، موجب بیشترین مباحثات شده می باشد. در این آیه آمده که قرآن مشتمل بر دو گونه آیه می باشد: محکم و متشابه ؛ کسانی که قلب‌هایشان کژی دارد، آیات متشابه را دنبال می‌کنند و با اتکا به آن‌ها بر اثبات دیدگاه‌های خود احتجاج می‌کنند و در جستجوی تأویل آن آیاتند. در اینجا قرآن (همه یا بخشی از آن) دارای تأویل معرفی شده و در ادامۀ آیه تصریح گردیده می باشد که تأویل قرآن را فقط خدا می‌داند.[2]

راسخان در علم… از عمق جان ایمانشان را به الهی بودن تمام آیات بازمی‌گویند (یقولون آمنّا بهِ کُلُّ من عند ربنا). عبارت والراسخون فی العلم پس از کلمۀ الله و با واسطۀ حرف واو آمده و دو احتمال را پیش کشیده می باشد؛ یکی معطوف بودن به الله و دیگری استقلال از آن (استیناف). بنا بر فرض نخست، کسانی که عنوان راسخان در علم را دارند بر تأویل قرآن واقفند و در عین حال از باور عمیق خود نسبت به قرآن خبر می‌دهند (جملۀ «یقولون…» جملۀ حالیه می باشد)، اما بنا بر فرض دوم، راسخان در علم، در برابر کژدلانی که فتنه جویانه خواستار دستیابی به تأویل آیات متشابه‌اند، قرار می‌گیرند و خود را مؤمن به همۀ قرآن می‌شناسانند.

به بیانی دیگر، مردم در روبرو شدن با قرآن دو دسته‌اند: کژدلان و راسخان در علم. پس همۀ مؤمنان صادق، راسخان در علم‌اند، در حالی که بنا بر فرض نخست فقط افرادی معین حایز این یاد شده‌اند.

آموزۀ امامیه در باب تأویل قرآن این می باشد که خدا افرادی خاص (راسخان در علم) را بر تأویل قرآن واقف کرده و هرگونه آگاهی از تأویل، فقط از این طریق حاصل می گردد. از سوی دیگر، بنا بر بعضی احادیث رسوخ در علم وصفی می باشد عام برای همۀ مؤمنان و نشانۀ آن اعلام ایمان به همۀ قرآن، از محکم و متشابه، می باشد و طبعاً پیامبر و اوصیای او بالاترین و کامل‌ترین مصداق‌های این وصف قرآنی‌اند.

نکتۀ درخور تأمل این آموزه – گذشته از مخالفت جدی اماميان با هرگونه کوشش فرامتنی نسبت به قرآن به انگیزۀ وقوف بر تأویل آن و نفی قاطع تأویل‌های غالیان – ساکت بودن آن از اظهار ضابطه‌های شناخت تأویل درست از نادرست می باشد، به ویژه از آن حیث که تأویل با تنزیل مناسبت دارد و هر لفظی با معنای تأویلی سازگار نیست.[3]

هرچند گروه اول تأویل قرآن را برای معصومین پذیرفته‌اند، اما بر این نکته پافشاری کرده‌اند که به مرتبه‌ای از آن، انسانهای رشد یافتۀ غیر معصوم نیز می‌توانند دسترسی پیدا کنند.

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

این هم که پیامبر برای ابن عباس دعا نمود تا خداوند تأویل را به او بیاموزد (اللهم فقهه فی الدین و علمه التأویل) نشانگر آن می باشد که غیر معصومین نیز قدرت به تأویل قرآن را دارند.[4]

از نظر علامه طباطبایی هم محکمات و هم متشابهات قرآنی دارای تأویل هستند. تأویل پیش روی تفسیر می باشد. زیرا تفسیر با الفاظ و مفاهیم سرو کار دارد، هرچند که گاه تفسیر به ظاهر قرآن توجه دارد و گاه به معنای باطنی آن. اما تأویل غیر از تفسیر می باشد. زیرا از سنخ لفظ و مفهوم نیست. بلکه بیانگر حقیقت عینی قرآن می باشد. طبق نظر علامه طباطبایی تأویل همان حقیقت عینی می باشد که موجب اظهار معارف و یا تشریح احکام می گردد.[5]

استاد جعفر سبحانی مقصود نهایی آیات قرآنی را همان تأویل دانسته‌اند. از نظر ایشان تفسیر همان «پرده‌برداری از معنی و مضمون مفردات و جملات آیات می باشد… و در تفسیر هیچگاه آیۀ مورد تفسیر دارای دو مضمون ابتدایی و نهایی نیست، بلکه یک مضمون بیش ندارد و با شناختن معانی مفردات و جمله‌ها و یا شأن نزول و سیاق آیات، مضمون آیه کاملاً به دست می‌آید.» اما در تأویل «مضمون ابتدایی آیه کاملاً روشن می باشد، اما همان مضمون می‌تواند کنایه از مقصود نهایی، یا پلی برای معنی دیگری باشد. در این صورت بازگردانیدن آیه به آن مقصود نهایی تأویل خواهد بود.»[6]

هانری کربن که کتاب تاریخ فلسفۀ اسلامی خود را با بحثی دربارۀ تفسیر روحانی یعنی تأویل آغاز می کند ضمن تصریح به تاریخ پیدایش تأویل و گسترش آن در میان شیعه، همه جا می‌کوشد تا ثابت کند که تأویل در واقع به معنای باطنی و پوشیدۀ ظاهر نصّ قرآن مربوط می گردد و نه به معنای لفظی و ظاهری آن. وی می‌گوید:

«تأویل… عبارت می باشد از منجر کردن، بعنی بازگرداندن به اصل. پس مقصود از تأویل تطبیق نوشته‌ای می باشد به معنای حقیقی و اصلی آن. تأویل، یعنی بازگرداندن چیزی به اصل آن. پس کسی که اقدام به تأویل می کند کسی می باشد که بیانی را از ظاهر آن برمی‌گرداند و به مفهوم حقیقی آن می‌رساند. پس تأویل به منزلۀ تفسیر روحانی درونی یا به منزلۀ تفسیر رمزی و تعبیر باطنی و نظیر آن می باشد.»[7]

[1] بلخاری 77 تا 81

[2] ميرسليم و همكاران ذیل واژه تأویل

[3] موسوی بجنوردی و همكاران ذیل واژۀ تأویل

[4] نصری 224 و 225

[5] نصری 224

[6] سبحانی 248

[7] کربن 22 و 23

سوالات یا اهداف این پایان نامه :

  • پیشینۀ علم تأویل چیست؟
  • نظر تفکر اسماعیلی دربارۀ تأویل به عنوان اصل بنیادین این مذهب چیست؟
  • پیشینۀ علم هرمنوتیک در تفکر غرب چیست؟
  • آیا تأویل، آنچنان که ناصرخسرو به عنوان یک اسماعیلی بلندمرتبه به آن دست می‌یازد، با هرمنوتیک، آنچنان که در غرب تعریف می گردد، شباهت دارد؟

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت ورد)

 پایان نامه مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت PDF)

 پایان نامه مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی