مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌های عطاربر اساس کتاب نیشابوری

قسمتی از متن پایان نامه :

 

– ابوالقاسم نیشابوری

 

آنگونه که تذکره نویسان و مورخان ثبت کرده اند‌، ابوالقاسم نیشابوری در روزگار خود دانشمندی ممتاز و معروف بوده، با این همه، بایستی اقرار نمود که آگاهی ما از زندگی وی بسیار کم می باشد. این آگاهی‌ها محدود می گردد به اطلاعاتی که  خودِ مولف در لابلای مطالب کتاب به ما می‌دهد و آگاهی‌های مختصر و گاه تکراری که از کتاب‌هایی زیرا: تاریخ نیشابوری( منتخب من السیاق )، العبر، تاریخ جرجان، المنتظم، الوافی بالوفیات، طبقات المفسرین سیوطی، طبقات المفسرین داودی و سرالسرور قاضی غزنوی به‌دست می‌آید.(نیشابوری، 1987: 2)

از مجموع این اطلاعات می‌توان فهمید که نام دقیقِ مولفِ “عقلاء المجانین”، ابولقاسم حسن بن محمد بن حبیب نیشابوری می باشد. از سال تولد او اطلاع دقیقی در دست نیست اما آنگونه که خود، در جایی از کتابش تصریح کرده می باشد، وی در سال 338 هجری قمری – که احتمالاً سال‌های جوانی خود را سپری می‌کرده- در مروالرود از ابو احمد قریشی روایتی شنیده می باشد؛ در نتیجه می‌توان حدس زد که وی در نیمه‌ی اول قرن چهارم متولد شده می باشد. نیشابوری احتمالاً از خاندانی اهل علم برخاسته می باشد؛ زیرا در کتابِ خود چند جا اشعاری از پدر خود ذکر می کند و گاه روایتی به سند پدرش نقل می کند، همچنین یک جا به کتابِ جدش تصریح می کند و به آن ارجاع می‌دهد. همه‌ی منابع، او را صاحبِ تفسیری مهم بر قرآن کریم می‌دانند؛ که متاسفانه این تفسیر بدست ما نرسیده می باشد. به سبب مهارتش در تفسیر قرآن می‌توان پنداشت که وی در علومی زیرا: ادبیات، صرف و نحو، تاریخ، قصص و مغازی، سیره، حدیث و روایت و منشعبات آنها که از لوازم ضروری تفسیر قرآن می باشد، تسلط داشته؛ این مطلبی می باشد که هم تذکره‌ها و هم قراینی که از کتاب عقلاء المجانین بدست می‌آید، آن را تایید می کند. شهرت نیشابوری در روزگارِ خود، بیشتر بسبب تفسیرش بر قرآن کریم بوده. سیوطی در موردِ ابوالقاسم نیشابوری می‌گوید: «انّه اشهر مفسری خراسان»( بی شک او مشهورترین مفر خراسان بود) و عبدالغافر فارسی نیز تصریح می کند: «له التفسیر المشهور و انتشر عنه بنیسابور العلم الکثیر و صارت تصانیفه الحسان فی الافاق »( او صاحبِ تفسیر مشهوری هست و علوم بسیاری را در نیشابور نشر داد و کتاب‌های گرانقدرش در همه جا [معروف] می باشد) و حافظ ذهبی نیز او را مفسر قرآن خوانده و نوشته می باشد که «صنّف فی علوم القرآن و الآداب »(در علوم قرآنی و ادبیات آثاری دارد) در اعلام زرکلی به دو کتاب نیشابوری تصریح شده می باشد، یکی همین کتاب “عقلاء المجانین” و دیگری کتاب “تنزیل و ترتیبه” که نسخه‌ی خطی آن در کتابخانه‌ی ظاهریه‌ی دمشق موجود می باشد.

علاوه بر تفسیر، وی در علمِ حدیث و روایت نیز شهرت داشته. در ارتباط با او گفته اند که از کسانی زیرا ابی حاتم بن حبان حدیث شنیده و از کسانی زیرا: اصم، ابی زکریا عنبری، ابی عبدالله الصفار، ابی محمد المزنی، ابی بکر محمد بن عبد الواحد الحیری و ابی الفتح محمد بن اسماعیل الفرغانی، حدیث نقل کرده می باشد. (همان) در تاریخ جرجان نیز از سفر او به جرجان و اقامتش در رباط دهقان برای روایت حدیث سخن گفته شده می باشد. بنظر می‌رسد مجالسِ تعلیم و وعظ و تذکیر وی، در خراسان معروف بوده و از دور و نزدیک، مشتاقان را به خود جلب می‌کرده؛ عبد الغافر فارسی می‌نویسد: او به اهلِ پژوهش درس می‌داد و برای عوام موعظه می‌نمود. در کتاب “بغیه” در مورد مجالس علم او نوشته شده: او به همشریانش رایگان علم می‌آموخت اما از کسانی که از شهر‌های دیگر به مجلس درس او می‌شتافتند، اگر غنی بودند، پول می‌گرفت و اگر فقیر بودند، در اِزای تعلیم آنان را در باغ خود برای آبیاری بکار می‌گرفت. تذکره نویسان مانند سمعانی در کتاب “الانساب” نوشته اند که نیشابوری آغاز کرامی مذهب بود اما بعد، این مذهب را ترک نمود و شافعی گردید.

به‌نظر می‌رسد، نیشابوری همواره گرایشات صوفیانه و زاهدانه در سلوک خود داشته می باشد و این نکته‌ را می‌توان از حال و هوای کتاب “عقلاء المجانین” نیز دانست. تاریخ وفات او را همه‌ی تذکره نویسان بدون اختلاف در ذی الحجه سال 406 ه ق ثبت کرده اند.(پورجوادی، 1366: 3)

مطالعه ی کتاب “عقلاء المجانین”ِ نیشابوری، نکاتِ دیگری را در مورد مولف روشن می کند: اول اینکه انتخاب این عنوان برای یک کتابِ مستقل، آن هم در دوران عقل‌گرایی و رنسانس اسلامی، نشان از حسنِ طبع و ذوقِ سلیمِ مولف دارد. دیگر اینکه نیشابوری بر خلاف مولفانی زیرا جاحظ که به حکایت دیوانگان از دریچه‌ی طنز و شوخی نگریستند، نگاهی جدی و عمیق  به مجانین داشته؛ وی همه جا همدلی و موافقت خود را با حالاتِ صوفیانه‌ی مجانین نشان می‌دهد. نکته‌ی دیگر آنکه نیشابوری کوشیده تا حکایاتی را که نقل می کند کاملاً مستند و موثق باشد از این‌رو به شیوه‌ی محدّثان، تقریباً قبل از همه‌ی حکایت‌ها و گزارش‌ها، سلسله اسنادِ راویان آن را نیز ذکر می کند. آن چیز که بیش از همه، اعجاب و تحسینِ خواننده‌ی “عقلاء المجانین” را بر می‌انگیزد، تسلط و دانش مولف در موضوع کتاب و علوم مرتبط با آن مانند ادبیات عرب و تاریخ می باشد زیرا نیشابوری، بعد از اظهار هر مطلب در مورد عقلای مجانین، اطلاعات و مطالب ادبی و تاریخی بسیاری، پیرامون آن ذکر می کند.

 

 

3-2-چاپ‌های “عقلاءالمجانین”

 

“عقلاء المجانین” نیشابوری را مثل اینکهً اولین بار “پل لوزن” آلمانی در رساله‌ی دکترای خود در سال 1912 م معرفی نمود و همزمان حکایات بهول از این کتاب را به آلمانی ترجمه نمود. متن کامل “عقلاءالمجانین” برای اولین بار به همت “وجیه فارس الکیلانی” با مقدمه‌ی استاد “محمد نمود علی” (رییس سابق مجمع اللغه العربیه‌ی دمشق) در سال 1343 ه ق در دمشق، و برای دومین بار در سال 1387 ه ق با تعلیقات “محمد بحر العلوم” در نجف چاپ گردید. البته هر دو چاپ، بر اساس نسخه‌های مغشوش و با تصحیحی غیر انتقادی از متن “عقلاءالمجانین” بود. در نهایت دکتر “عمر الاسعد” تصحیحِ بسیار عالمانه و دقیقی از این کتاب در سال 1407 ه ق ارائه داد و آن را در دمشق به چاپ رساند. عمر الاسعد در مورد نسخه‌هایی که از آنان در تصحیح کتاب بهره گیری کرده می‌گوید که سه نسخه از متن کتاب را در اختیار داشته: نسخه ی دیر اسکوریال( 672 ه ق)، نسخه‌ی کتابخانه‌ی خدابخش هند (بدون تاریخ) و نسخه‌ی کتابخانه‌ی برلین(بدون تاریخ). عمر الاسعد از این میان، نسخه‌ی دیر اسکوریال نوشته‌ی “ابوبکر اسماعیل بن ابراهیم بن درع نخعی” را به سبب ضبط دقیق و ملاحظات تاریخی، نسخه‌ی اصل قرارداده و از دو نسخه‌ی دیگر، هنگامِ لزوم بهره برده و هرکجا اختلاف نسخه‌ای در کار بوده آن را در پاورقی آورده می باشد.

از مزایای چاپ عمر السعد، کوشش‌های ازرنده‌ی وی در نگاشتن مقدمه، درجِ توضیحات سودمند برای عبارت مبهم، فصل بندی و شماره گذاری حکایات، یافتن مآخذ احادیث و اشعار و پیوست کردن فهرست‌های تفصیلی و اعلام، به کتاب می باشد. نشر دارالنفایس بیروت با چاپ و صحافی چشم نواز کتاب نیشابوری را با تصحیح عمر الاسعد در سال1987م منتشر نمود.

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

خاطر نشان می گردد که متاسفانه  “عقلاء المجانین” نیشابوری با همه‌ی اهمیتی که در تمدن و فرهنگ اسلامی دارد، هیچ گاه در ایران -زادگاه مولف -چاپ و منتشر نشده؛ تنها، دکتر “مهدی تدین”، اختصار‌ای از کتاب را در سال 1366 ترجمه نمود و در “مجله‌ی معارف” به چاپ رساند.

 

سوالات یا اهداف این پایان نامه :

 

الف) آشنایی با شرایط اجتماعی و افکار و گفتارِ عقلای مجانین

ب) کاوش در مورد تأثیر سیاسی- اجتماعی عقلای مجانین در جامعه

ج) پژوهش در مورد ارتباط‌ی عقلای مجانین و نهضت تصوف

د) تحلیل ارتباط‌ی ذهن و زبان عقلای مجانین بر اساس مدل ” برخورد جهان‌های موازی”

ه) مطالعه عناصر زبانی همچون: شطح، طنز و پارادوکس در حکایات عقلای مجانین

و) مطالعه و طبقه بندی حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌های عطار

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت ورد)

 پایان نامه مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌ های عطار بر اساس کتاب نیشابوری

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت PDF)

 پایان نامه مطالعه حکایات عقلای مجانین در مثنوی‌ های عطار بر اساس کتاب نیشابوری