فصل سوم:

3-1- پيشينه ي تاريخي مسجد جامع يزد

مسجد جامع كبير يزد بايد در دو مقطع تاريخي مورد بررسي قرار گيرد:

اول، اطلاعات تاريخي و منقولات مربوط به مسجد جامع عتيق كه فعلاً اثر از آن نيست .

دوم، آن چیز که كه مربوط مي گردد به مسجد جامع نو كه مربوط می باشد به عصر مظفري.

نکته مهم : برای بهره گیری از متن کامل پژوهش یا مقاله می توانید فایل ارجینال آن را از پایین صفحه دانلود کنید. سایت ما حاوی تعداد بسیار زیادی مقاله و پژوهش دانشگاهی در رشته های مختلف می باشد که می توانید آن ها را به رایگان دانلود کنید

مسجد جامع عتيق

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

بناي اوليه مسجد در ميان شهرستان يعني داخل حصار شهر قديم (حصار عصد آل بويه) و در مركز آن بنياد نهاده گردید كه طبق روايت جعفري در تاريخ يزد، بر جاي آتشكده اي از دوره ساساني ساخته شده می باشد. علاوه بر روايت جعفري، كريستين سن در كتاب «ايران در زمان ساسانيان» ترجمه اردشير ياسمي، چاپ دوم، صفحه صد و هشتاد و دو، به نقل از مقاله لونوالا (UNVALA) در مجله آشور شناسي شماره بيست و پنج سال 1928، صفحه هشتاد و هفت به اين نكته تصریح مي كند كه مسجد عتيق بر جاي آتشگاهي از عصر ساساني ساخته شده می باشد. مرحوم دكتر پيرنيا قسمت هاي كهن مسجد جامع كبير يزد را چنين وصف كرده می باشد: قديمي ترين قسمت مسجد كرياس می باشد كه در پشت تكيه قرا گرفته …. و نيز صفه اي می باشد نزديك مسجد گرشاسپ و پشت مركز برق كه از رسم طاق و نوع مطالح آن پيدا می باشد كه متعلق به پيش از اسلام بوده می باشد همچنين وجود محلي بنام تل خاكستر در آن حوالي مؤيد آن می باشد كه قبلاً آتشكده اي در اين ناحيه وجود داشته می باشد. باني مسجد جامع عتيق گرشاسپ بن علي بن فرامرز ين علاالدوله كاليجار معروف به علاالدوله گرشاسپ از دوره كاكاكوئيان يعني دودمان آل بويه می باشد. اين شخص در سال 504 به حكومت يزد رسيد و در سال 527 در يزد وفات كرد. بنابراين تاريخ بناي مسجد جامع عتيق مي باشد بين اين دو سال بوده باشد.

در مورد ذكر مسجد جامع عتيق به عبارتي كه جعفري در تاريخ يزد آورده اكتفا
مي كنيم: آن مسجد از استحداثات گرشاسپ بن علي بن فرامرز علاالدوله و دو مسجد می باشد متصل آن و كتابخانه و جماعتخانه و غرفه هاي نيكو دارد.

همانطور كه قبلاً گفته گردید، در حال حاضر هيچ اثري از مسجد جامع عتيق باقي نمانده می باشد.

كاتب تاريخ جديد يزد عبارتي دارد كه از آن چنين بر مي آيد كه در زمان او آثاري از مسجد جامع عتيق باقي بوده، و عبارات او چنين می باشد: و مسجد جمعه شهرستان را آثار باقي می باشد و كسي در آنجا نماز نمي گزارد. ضمناًٌ ذكر اين نكته خالي از لطف نيست كه در محل گرمخانه گرشاسپي، اكنون زميني می باشد كه تا چندي قبل جزئي از پي آتشكده ساساني در اين قسمت موجود بود.

مسجد جامع نو

باني مسجد جامع نو سيد ركن الدين محمد بن نظام حسيني يزدي قاضي می باشد كه موقوفات زيادي در حوزه يزد و شهرهاي اطراف از خود بر جاي گذاشت و اطلاعات مربوط به احوال او در تواريخ يزد مضبوط می باشد.در تاريخ جديد يزد مي خوانيم: سيد ركن الدين محمد در سال 724 در جهت قبلي مسجد عتيق قطعه اي زمين بخريد و طرح مسجد نو بينداخت و صفه و گنبد و مقصوره و غرفه ها بنا كرد و اساس آن به سنگ و آجر و گچ بينهاد و زیرا تمام گردید و مي خواستند كه سقف كنند، امير ركن الدين محمد وفات كرد (سال 732) و مولاناي اعظم سعيد شرف الدين علي تعهد كرد و مولانا عفيف الدين را به سركاري بازداشت و گنبد وصفه تمام كرد و مناره بر سر گنبد مقصوره قديم بنهاد و مرتضي اعظم امير شمس الدين از تبريز زيلوهاي عالي جهت مقصوره قديم بفرستاد.

تاريخ احداث مسجد جامع كنوني طبق روايت جعفري در تاريخ يزد سال 728 هجري می باشد. البته بعد از اين تاريخ الحاقاتي در مسجد جامع انجام گرفته می باشد كه به ترتيب عبارتند از:

سال 777-

نكته اي كه در تاريخ جديد يزد و جامع مفيدي در خصوص بناي دهليز و گنبد خانه در سال 777 توسط سيد شمس الدين محمد آمده غلط می باشد، زيرا سيد شمس الدين در سال 732 وفات كرده می باشد. مطلب صحيح عبارتي می باشد كه جعفري در تاريخ يزد آورده می باشد. او مي نويسد: در سال سبع و سبعين و سبعائه، شاه يحيي بن مظفر بفرمود كه از موقوفات مسجد (كه قسمتي هم از موقوعات سيد ركن الدين بوده می باشد) و از اموال خاصه خود درگاهي و جماعتخانه اي عالي برابر مسجد ساختند و درگاه تمام از خشت پخته كرد… و مولانا ضياء الدين محمد معمار آن بوده.

سال 809-

تصرف و الخاق ديگري كه در مسجد جامع يزد گردید، مربوط می باشد به عامل خواجه جلال الدين محمود خوارزمي و موضوع ازاين قرار می باشد كه زیرا پير محمد عمر شيخ بر شيراز مسلط گردید و اسنكدر عمر شيخ را گرفت، خواجه مذكور در فوق به يزد آمد و طبق آن چیز که مؤلف تاريخ جديد يزد متذكر شده می باشد: جهت گنبد مسجد جمعه شهر و صفحه انافتحنا به كاشي تراشيده (كاشي معرق) و بعضي ثبت كرد .. و اندرون گنبد تمام كاشي كرد و تأثیر ساخت و محرابي مرمر نهاد و در ميان مسجد پايابي حفر كرد و به خشت و كاشي مزين گردانيد و پنجره آهنيني بر سر پاياب ساز كرد. اما كاشي كاري صفه نا تمام ماند و همانطور كه مؤلف مي گويد بعضي بر ديوارهاي نصب و ثبت گردید و شاه نظام كرماني بود كه توفيق اتمام آن اقدام را يافت.

سال 819-

در اين سال شاه نظام كرماني كه در تاريخ يزد از او به نظام الدين نام برده شده می باشد، به جهت رسيدگي به وضع ماليات ها به يزد آمد و تمام پيش صفه مسجد را با كاشي تراشيده مزين و كتابه اي از سوره انافتحنا بر آن الحاق كرد و القاب شاهرخ به درخان بر درگاه مسجد زينت داد و چند خانه ويرانه را كه در جنب مسجد و بر سوي راست آن بود به جماعتخانه اي مبدل كرد و درگاهي در جنب آن ساخت و كاروانسراي ريسمان فروشان را كه روبه روي در بزرگ مسجد بود داخل صحن مسجد كرد و بر در مسجد حوضي و چاه آب سرد احداث كرد.

مطالبي كه مولف تاريخ جديد يزد در باب همين موضوع آورده مشروح تر می باشد و از دو موضوع آن كتاب اينك براي تقسيم فايده نقل، و به هم تلفيق و يك دست مي گردد و شاه نظام از ابرقوه به يزد آمد و كاشي مسجد تمام كرد و بر غرفه ها سوره فتح نوشت. و انافتحنا در ساحت ميان مسجد ثبت كرد به كاشي تراشيده به خط مولانا بهاء الدئين هزارسپ و شاه نظام كتابه درگاه مسجد به القاب همايون معيني شاهرخي به كاشي تراشيده ثبت كرد و پيش طاق مسجد دوازده امام به كاشي تراشيده بنهاد و بر بالاي شرفه طاق مسجد آيه و اذا يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ربنا تقبل منا انك انت السميع العليم را بنوشت و بر دست راست صفه جماعتخانه عالي ساخت و بر درگاه جماعتخانه گنبدي ساز كرد و فراشخانه بر در مسجد بساخت. و بيرون در مسجد كاروانسرايي بود. كه ريسمان فروشان در آنجاي بودند بكند و ساحت در مسجد كرد و ده دكان از يمين و يسار آن ساز داد. و در ميان ساحت حوضي وسيع و خلوت ساخت و آب تفق در آن جاري كرد و … .

سال 836 –

ايالت و حكومت يزد در عهد شاهرخ (850 -807) به عهده كفايت امير جلال الدين چقماق شاهي قرار گرفت و زن او به نام «بي بي فاطمه خاتون» سطح مسجد را از سنگ مرمر فرش گردانيد و دو ستون چپ و راست گنبد به كاشي تراشيده مرتب ساخت و منبر كه از چوب بود و پوسيده گشته بود از آخر منقش بساخت و نوشته اند كه به دستور زن مذكور، خاك مورد لزوم را در ساختن منبر از كربلا حمل كرده بودند.

قبل از سال 861 –

مرمت بعدي در مسجد جامع تصرف خواجه معين الدين ميبدي می باشد كه از وزراي يزد در عهد تيموريان بود و آثار متعددي از خود در يزد بگذاشت و زیرا جماعت خانه شاه نظام را در حال انهدام ديد آنرا مرمت كرد و رونق آن جماعت خانه بيفزود و … .

در زمان سلطنت شاه طهماسب صفوي، آقا جمال الدين محمد معروف به مهمتر جمال به وزارت يزد آمد و طبق نوشته محمد مفيد مستوفي بر دو ركن طاق سر درگاه اصل مسجد جامع دو منار به سوي آسمان كشيده … و قبله اي بالاي قبه گنبد مقصوره به تمام رسانيد .. .

زمان صفويه و قبل از سال 1090-

آخرين اطلاعاتي كه در عهد صفويه در باره مسجد جامع هست حاكي از اين می باشد كه مسجد مذكور در كمال رونق می باشد و حاصل موقوفات آن به موجب مشروح وقف به صرف رسيده، دقيقه اي فروگذاشت نمي نمايد.

از سال 1240-

شاهزاده محمد علي ميرزا از سال1236 به حكومت يزد رسيد و مانند كارهاي خيري كه در آنجا كرد ايجاد شبستاني زمستاني (گرمخانه) در جانب مغرب صحن مسجد می باشد كه مساحت آن كمي از هزار متر بيشتر می باشد.اطراف صحن رواق هايي ساخت كه همه از آجر و گچ می باشد و صحن را نيز مورد تعمير و و مرمت قرار داد. وضع مسجد و موقوفات آن در سال 1257، طبق نوشته عبدالوهاب طراز چنين بوده می باشد: در سنه 1240 … محمد ولي ميرزا … بناهاي قديميه مسجد مزبور را به تازگي تعمير فرموده … اما موقوفات بر مسجد نيفزوده و موقوفات قديميه مسجد هم به كلي از ميان رفته.

كه در زمان آل مظفر دوره اقتدار يزد می باشد كه مسجد جامع معلي مربوط به دوران اين حكومت می باشد در قرن 8 و 9 هجري قمري قاضي سيد ركن الدين در تعمير و بناي اين مسجد همت گماشت. پس از او شرف الدين علي يزدي كار او را ادامه داد و مناره هايي در طرفين گنبد ساخت.

3-2- موقع و جايگاه مسجد جامع

مسجد جامع واقع در برزن فهادان كه هسته تاريخي بافت قديم يزد به شمار مي رود قرار گرفته می باشد. اين مسجد به واسطه خيابان مسجد جامع كه كمتر از نيم قرن از احداث آن مي گذرد به خيابان امام خميني كه از شريان هاي اصلي شهر يزد بوده و قديمي ترين محور حركتي سواره درون شهر آن محسوب مي گردد، متصل مي گرد.

برزن فهادان كه در برگيرنده مجموعه مسجد جامع و بافت پيرامون آن می باشد تعداد زيادي از عناصر تاريخي معماري يزد را در خود جاي داده می باشد كه از آن جمله
مي توان 8 زندان اسكندر بقعه دوازده امام، حسينيه وقت و ساعت. مجموعه هاي معتبر فاميلي حسينيه كوشك و … تصریح كرد كه مسجد جامع يزد هم زیرا نگيني در آن
مي درخشد.

خيابان مسجد جامع با وضعيت تقريباً بن بست خورده تنها مسير سواره موجود در محدوده می باشد وديگر گذرگاه ها منشعب از خيابان هاي اصلي به درون بافت قديمي اصولاً براي دسترسي سواره طراحي و سامان دهي نشده می باشد. بدين ترتيب تنها انشعاب هاي سواره مسجد جامع از محل محوطه جلو خان می باشد.

دسته بندی : اقتصاد

دیدگاهتان را بنویسید