عنوان کامل پایان نامه :

مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی

قسمتی از متن پایان نامه :

 

«اوست که کتاب را بر تو فرو فرستاد. از اوست آیات محکمات که ام الکتابند و (آیات) دیگر متشابهات هستند. پس کسانی که در دلهایشان انحراف می باشد از آیات متشابه پیروی می‌کنند تا فتنه برانگیزند و تأویل آن را به دست آورند. و تأویل آن را غیر از خدا و راسخان در علم نمی‌دانند.» [1]

گروهی بر این نظر بودند که مراد از تأویل در این آیه، مانند بعضی آیات دیگر، حقیقت قیامت و زنده‌شدن مردگان و یا عاقبت می باشد. طبق این معنا تأویل قرآن اساساً ناظر به امر خارجی می باشد و نسبت به بعضی آیات (یا همۀ آن‌ها) مطرح می باشد و آن امر خارجی به حسب مورد تغییر می کند.

بعضی با التفات به نسبتی که در این آیه بین تأویل و آیات متشابه ارائه شده، بر این عقیده شدند که تأویل به معنای تفسیراست و دربارۀ آیات متشابه، که چند معنا برای آن متصور می باشد به کار می‌رود. پس طبق آيات قرآن، علم به تفسیر شماری از آیات فقط نزد خدا (یا خدا و راسخان در علم) می باشد.

درواقع بعضی از آیات قرآن در قالب و با الفاظی نازل شده که فهم مراد آنها، به سبب احتمال چند معنای متفاوت، نیاز به رفع ابهام دارد و چه بسا قالب دیگری برای ارائۀ آن موجود نیست. این رفع ابهام را تأویل می‌گویند. معنای مذکور به تدریج برای همۀ قرآن به کار رفت و حتی لغت شناسان نیز دو واژۀ تأویل و تفسیر را مترادف خواندند.

معنای دیگری که برای تأویل قرآن مطرح شده، اظهار‌ها و برداشت‌های مخالف با ظاهر لفظ می باشد. فیروز آبادی تأویل را اظهار مراد و مقصود حقیقی آیه دانسته که در ظاهر لفظ آن نیست و در عین حال با سیاق آیات پیش و پس سازگار می باشد. ابن جوزی نیز تأویل را فاصله گرفتن از معنای ظاهری لفظ، با اتکا به دلیل و قرینه دانسته؛ از آن رو که معنای ظاهری لفظ پذیرفتنی نیست.

این معنای تأویل به تدریج شایع و تقریباً جانشین معنای اصلی گردید. گفتنی می باشد که بعضی مفسران، معنای اخیر تأویل را نشأت گرفته از وجود حقایقی تو در تو می‌دانند که در آیات متشابه یا همۀ قرآن ارائه شده می باشد و بنابر این ضمن پذیرش معنای ظاهری، از معنا یا معناهای درونی نیز سراغ می‌گیرند. در این تبیین، روش انتقال از لفظ به معانی درونی و چگونگی ارتباط معنای لفظی با برداشت‌های درونی مورد بحث و مناقشه بوده و هست. گرایش‌های باطنی و عرفانی نسبت به فهم قرآن غالباً بر پایۀ همین در نظر داشتن قرآن و تأویل آن شکل گرفته می باشد.[2]

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

تنوع کاربرد واژۀ تأویل در قرآن، آن را در کانون مباحثات لغت شناسان و مفسران قرار داده می باشد. مقاتل بن سلیمان برای واژۀ تأویل در قرآن پنج وجه معنایی ذکر کرده می باشد: سرانجام و عاقبت؛ تعبیر خواب؛ تحقق عینی؛ دوران سلطنت و بقای یک قوم یا شخص (مثلاً مدت بقای اسلام)؛ انواع غذاها با رنگ‌های گوناگون. از اين پنج وجه معنایی برای تأویل قرآنی، مفسران در خصوص تعبیر خواب (به بیانی دقیق‌تر، حقیقت رویا) اجماع نظر دارند.

در آیۀ 35 سورۀ اعراف آمده‌می باشد:

«هَل یَنظرونَ اِلاّ تَأویلُهُ یَوم یَأتی تَأویلُهُ یَقولُ الَّذینَ نَسوّهُ مِن قبل جاءَتْ رُسُل رَبِنا بِالحَقِ فَهَل لَنَا مِن شُفَعاء فَیَشفَعُوا لَنا أَو نرد فَنَعمَل غیر الذی کُنّا نَعمَل قَد خَسَرُوا اَنفُسِهِم وَ ضل عَنهُم ما کانُوا یَفتَروُن. »

«مگر غیر از تأویل آیه‌های آن انتظاری می‌برند، روزی که تأویل آن بیاید، کسانی که از پیش آن را فراموش کردند گویند : فرستادگان پروردگار ما به حق آمده بودند، آیا شفیعانی داریم که شفاعت ما کنند و یا ممکن می باشد برگردیم و اعمالی غیر آن چیز که می‌کردیم بکنیم؟ به خویشتن ضرر زدند و از آن خدایان دروغی که می‌خواندند خبر و اثری ندیدند. »

این آیه را نمی‌توان بدون استناد به آیۀ ماقبل مورد بحث و مطالعه قرار داد (به دلیل بازگشت ضمیر ه در تأویله که به کتاب مطرح در آیۀ قبل بازمی‌گردد) و آن آیه چنین می باشد:

« وَ لَقَد جئناهُم بِکِتابِ فَصَّلناهُ عَلی عِلمِ هُدی وَ رَحمه لِقوم یؤمنون

«کتابی به سوی آنان بیاوریم که توضیح آن را از روی علم داده‌ایم، کتابی می باشد که برای آنان که ایمان بیاورند، هدایت و رحمت می باشد.»

پس با اتکا به به این آیه بایستی مقصود از تأویل را تأویلِ کتاب تفصیل و مفاهیم مطرح در آن گرفت. منطقاً نیز همین می باشد اما طبق آیۀ پنجاه و سوم، تأویل کتاب در روزی خواهد بود که سیاق آیات بیانگر روز موعود بودن آن یا همان قیامت می باشد.

فلذا می‌توان این آیه را یکی از مصادیق معنای تأویل در قلمروی تحقق یک فعل گرفت، زیرا مانند معانی تأویل در قرآن صورت واقع یافتن مفهومی در ظرف فعل و اقدام می باشد و طبق این آیه صورت واقع یافتن روز قیامت خود نمایانگر کامل و مطلق (یا به تعبیری تأویل) مفاهیمی می باشد که در آیات الهی و کلمات انبیای عظام ذکر و مورد تأیید قرار گرفته بود.

[1] سورۀ آل عمران، آیۀ 7

[2] ميرسليم و همكاران ذیل واژه تأویل

سوالات یا اهداف این پایان نامه :

  • پیشینۀ علم تأویل چیست؟
  • نظر تفکر اسماعیلی دربارۀ تأویل به عنوان اصل بنیادین این مذهب چیست؟
  • پیشینۀ علم هرمنوتیک در تفکر غرب چیست؟
  • آیا تأویل، آنچنان که ناصرخسرو به عنوان یک اسماعیلی بلندمرتبه به آن دست می‌یازد، با هرمنوتیک، آنچنان که در غرب تعریف می گردد، شباهت دارد؟

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت ورد)

 پایان نامه مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی

دانلود رایگان فایل دموی این پایان نامه (فقط حاوی ده صفحه از صفحات پایان نامه با فرمت PDF)

 پایان نامه مطالعه تأویل‌های کتاب وجه دین حکیم ناصرخسرو قبادیانی